18. LFCS amaliy mashqlar (labs) — 15 ta savol-javob

LFCS (Linux Foundation Certified System Administrator) — Linux Foundation'ning sistem administratorlik sertifikati. Uning mohiyati amaliy (performance-based) bo'lishida: test savollariga javob berish emas, haqiqiy tizimda terminal orqali vazifalarni bajarasiz. Shu sabab buyruqlarni yodlash emas, ularni ishlatish, natijani tekshirish va xatoni tuzatish ko'nikmasi kerak. Imtihon shartlari va mavzularini rasmiy sahifadan tekshiring: ular o'zgarib turadi.

Mashqlar tizimni atayin o'zgartiradi (foydalanuvchi, ruxsat, tarmoq, disk) va ba'zan buzadi. Snapshot toza holatni saqlaydi: mashq tugagach yoki buzilib qolganda bir daqiqada qaytarasiz. Real hayotda ham xavfli o'zgarishdan oldin snapshot yoki zaxira olish professional odat (rollback rejasi).

Har bir talabni alohida, o'lchanadigan shartga ajrating (kim, nima, qayerda, qaysi huquq bilan). Bajargach, talab qanday tekshirilishini o'ylab, buyruq bilan tasdiqlang: ls -ld, id, getfacl, systemctl is-enabled. "Ishladi shekilli" yetarli emas — natijani kuzatish kerak. Talabdagi nomlar va yo'llarni aynan nusxalang.

Katalogda SGID yoqilgan bo'lsa, ichida yaratilgan har bir yangi fayl yaratuvchining shaxsiy guruhini emas, katalogning guruhini oladi. Shunda jamoa a'zolari bir-birining fayllarini guruh orqali ishlata oladi va har safar chgrp qilish shart emas. Tekshirish: ls -ld da s va yangi fayl yaratib guruhini ko'rish.

SGID jamoaviy fayl egaligini hal qilsa-da, katalogda w huquqi bor har bir a'zo boshqa a'zoning faylini o'chira oladi. Sticky bit (t) buni to'xtatadi: faylni faqat egasi, katalog egasi yoki root o'chira/nomini o'zgartira oladi. Shunday qilib, 2775 ga qo'shimcha 1 → 3775.

Faqat bitta qo'shimcha foydalanuvchiga (masalan, auditorga) o'qish huquqini berish kerak bo'lsa, uni asosiy guruhga qo'shsangiz, u hamma huquqlarni oladi. ACL (setfacl -m u:foydalanuvchi:r) aniq bir kishiga cheklangan huquq beradi, egasi va guruhni o'zgartirmasdan. Katalogda default ACL yangi fayllarga ham meros bo'ladi.

502 — reverse proxy (nginx) backend'dan to'g'ri javob ololmadi. Tekshirish: proxy error logi, backend xizmati holati va qayta ishga tushishlari (systemctl status, journalctl -u), backend resurslari (xotira, OOM, ishchi jarayonlar soni), timeout va ulanish chegaralari, vaqtiga mos tushishi (cron yoki yangilanish). "Vaqti-vaqti bilan" — odatda resurs yoki qayta ishga tushish bilan bog'liq.

Odatda sudoers yoki /etc/sudoers.d/ dagi sintaksis xatosi, noto'g'ri fayl ruxsati/egasi (0440, root), yoki PAM / hostname (sudo: unable to resolve host) muammosi. Tiklash: root bilan kirish yoki rescue mode, visudo -c bilan tekshirish, so'nggi o'zgargan faylni topish. Shu sabab sudoers ni faqat visudo bilan tahrirlash va ochiq root sessiyasini saqlash kerak.

Cron'dagi PATH/ruxsat/disk to'liq xatosi, chiqish yo'naltirilmagan (xato ko'rinmagan), skript chiqish kodini tekshirmagan, disk to'lgan, yoki arxiv bo'sh yaratilgan. Oldini olish: chiqish kodi va logni tekshirish, arxiv hajmi/yoshini monitoring, ogohlantirish, va tiklashni davriy sinash. Muvaffaqiyatni faol tasdiqlash kerak, xatoning yo'qligiga ishonib bo'lmaydi.

Marshrutlar (ichki tarmoq uchun gateway/route bormi), DNS (ichki nom resolve bo'ladimi, getent hosts), bazadagi firewall/ruxsat ro'yxati (yangi IP ruxsat etilmagan bo'lishi mumkin), baza tinglayotgan manzil (ss -ltnp), nc -zv host port bilan port tekshiruvi. Refused va timed out farqi yo'nalishni ko'rsatadi: timed out — odatda firewall yoki marshrut.

Saralash tartibi locale'ga bog'liq (LC_ALL=C sort bilan barqarorlashtiring), glob tartibi, log aylanishi (fayl tahlil paytida o'zgaradi), vaqt oralig'i (now ga nisbatan), qo'shtirnoqsiz o'zgaruvchilar, parallel yozish va tasodifiy tartib (masalan, uniqdan oldin sort yo'qligi). Barqaror natija uchun kirish ma'lumotini aniq belgilang.

Mashq paytida yaratilgan foydalanuvchi, katalog, ruxsat, xizmat va firewall qoidalari keyingi mashqqa xalaqit berishi yoki xavfsizlik teshigi qoldirishi mumkin. Tozalash tizimni ma'lum holatga qaytaradi va "men nimani o'zgartirdim" degan hisob yuritishni o'rgatadi. Production'da ham o'zgarishlar qaytariladigan va hujjatlashtirilgan bo'lishi kerak.

Avval hamma vazifani ko'zdan kechirib, oson va ball ko'p beradiganlardan boshlang; bir vazifada qotib qolmang (o'tkazib, keyin qaytish). Hujjatlardan (man, --help, /usr/share/doc) foydalanishni mashq qiling: ruxsat etilgan manbalarni imtihon qoidalaridan tekshiring. Har bir vazifani bajargach, darhol tasdiqlang, oxirida hammasini qayta tekshirishga vaqt qoldiring.

Ko'p buyruqlar faqat joriy holatni o'zgartiradi: mount, ip addr add, sysctl -w, setenforce 0, iptables, systemctl start. Qayta yuklanganda ular yo'qoladi. Doimiy qilish uchun mos konfiguratsiya: /etc/fstab, netplan/NetworkManager, /etc/sysctl.d/, systemctl enable, saqlangan firewall qoidalari. Imtihon va real ishda "qayta yoqqanda ham ishlaydimi?" tekshiruvi muhim.

Nima, nima uchun va qachon o'zgartirilgani muammo yuz berganda sababni tez topishga va qaytarishga yordam beradi, jamoa a'zolari bir-birining ishini tushunadi, audit va xavfsizlik talablariga javob beradi. Amalda: qisqa o'zgarish yozuvi (ticket/commit), konfiguratsiyani versiya nazoratiga qo'yish va muhim joylarga izoh yozish.